Марс

На 27ми август 2003 година, Марс беше на растојание од 55,76 милиони километри од Земјата, најблиску што бил во претходните 59169 години и што ќе биде во следните 284 (следната поблиска средба со Марс ќе биде во 2287 година). Причината за тоа беше временското совпаѓање на две карактеристични точки од неговата орбита. Имено, на овој датум Марс, Земјата и Сонцето беа подредени во иста линија, појава која во астрономијата се нарекува опозиција. Опозициите на Марс не се ретки појави, се повторуваат на секои 780 дена. Но, оваа година речиси истовремено со опозицијата, Марс беше и во перихел. Заради елиптичната орбита, Марс во текот на една негова година (едно завртување околу Сонцето), еднаш се доближува најблиску до Сонцето (оваа позиција е наречена перихел), а еднаш најмногу се оддалечува (појава позната како афел).

Како последица на ова, привидниот дијаметар на Марс (големината на Марсовиот диск гледан од Земјата) беше значително зголемен, како и неговата сјајност. Неговата привидна магнитуда се менува во зависност од релативната позиција во однос на Земјата. Се разбира, ова беше искористено од астрономите од целиот свет за негово набљудување. Доближувањето на Марс го искористија и вселенските агенции за испраќање сонди кон него. Причината за големиот интерес за Марс е што од многу аспекти тој е најинтересната и најсличната планета на Земјата во Сончевиот Систем.

Бидејќи Марс на ноќното небо е видлив и со голо око, тој им бил познат и на античките народи. Поради неговата црвена боја (како резултат на големата концентрација на железни оксиди на површината), ги асоцирал старите народи на крв. Всушност, Марс во Римската митологија бил прогласен за бог на војната и поврзуван со различни катастрофи, војни и непогоди. Тој бил  и заштитник на земјоделието.

Орбитата на Марс е елиптична. Тоа резултира со промена на температурата од 30°C во афел и перихел. Ова има големо влијание на климата. Додека просечната температура е -55°С, температурата на површината се движи од -133°С на половите во зима, до 27 °С преку ден во текот на летата. Најверојатно Марс има густо јадро со радиус од 1700 km, течна карпеста обвивка, нешто погуста од земјината и тенка кора. Се смета дека марсовата кора е околу 80 km дебела на јужната хемисфера и 35 km на северната. Релативно малата густина во споредба со другите планети од земјин тип, укажува на тоа дека кората веројатно содржи големо количество сулфур во соединение со железо.

zivotnamars

Многу често сме сведоци на кажувања дека „над тоа и тоа село е забележан НЛО“. Луѓето често би скокнале до заклучок дека тоа се Марсовци. Но, зошто токму Марсовци, зошто не Венеријанци, Меркуријанци, или пак Јупитери­јанци? И зошто вакви забележувања се јавуваат од 20-тиот век наваму, а не порано? Дали токму во овој момент Марсовците стигнале до потребното ниво на технолошки напредок за да нé посетуваат? Ова се должи на човековата фантазија, поттикната од некои вистински и некои квази откритија. Сé започнало во 1877 година, кога италијанскиот астроном Скиапарели, врз основа на неговите набљудувања, објавува детална мапа на Марс, на која постојат голем број канали речиси низ целата негова површина. Кога дополнително ја вклучил неговата имагинација, го дал и објаснувањето за нивното постоење. Според Скиапарели, тоа биле канали кои ги изградила интелигентната цивилизација на Марс, со цел да ги наводнува сушните екваторијални региони со вода која се топела од поларните капи, особено од јужната. Ниту еден друг научник не успеал да ги види тие канали. Но, тоа било доволно да се разбуди фантазијата кај многу научно-фантастични писатели. Каналите на Скиапарели успеале да го поттикнат и познатиот Персивал Ловел, заслужен за откривањето на Плутон. Тој не само што успеал да ги види каналите, туку и доцртал нови! Единствениот вистински канал кој може да се забележи со телескоп од Земјата е големиот Valles Marineris кој се протега долж екваторот.

Доколку се споредат Земјата и Марс од аспект на нивниот дијаметар, може да се забележи дека Марс е речиси двојно помал. Но, ефективната површина за живеење на луѓето на Земјата (сите континетни заедно) е еднаква со вкупната површина на Марс. Заради двојно помалиот дијаметар, како и заради помалата густина, гравитационото забрзување на површината, она што ние на Земјата го нарекуваме земјина тежа, е 1/3 од земјиното и изнесува 3,7 m/s2. Оваа вредност навидум е мала, но проценките се дека сепак е сосема доволна за нормално функционирање на човечкиот организам, односно доволна за да не дојде до атрофирање на мускулниот и скелетниот систем. Проблемот при нулта или многу слаба гравитација е што во такви услови за движење потребна е сосема мала физичка активност, поради што атрофира мускулниот систем, а истовремено од слабата гравитација коските ја губат коскената маса и стануваат порозни и лесно кршливи.

Марс ротира околу својата оска за 24,62 часа (1 сол). Може да се забележи дека времетраењето на денот на Марс е многу слично со она на Земјата. Ова е особено важно за дневниот циклус на кој се навикнати огромен дел од живите организми на Земјата, особено растенијата. Навидум проблематично за живиот свет би било траењето на годината на Марс. Марсовата година трае речиси двојно повеќе од нашата, 687 дена (669 сола). Но, се смета дека живите организми лесно би се адаптирале на двојно подолгата година. Проблемот би бил повеќе психолошки, луѓето на Марс просечно би живееле 35 години (35 марсови години).

Друг орбитален параметар што е особено важен, а кој е сличен со оној на Земјата е наклонетоста на оската на ротација. Постоењето на годишни времиња на Земјата, нешто на што се базира целиот екосистем, се должи токму на наклонетоста на оската. Имено, врз температурата на конкретно место на една планета, освен оддалеченоста на планетата од Сонцето, големо влијание има и аголот под кој паѓаат сончевите зраци. Колку се тие поблиску до нормални на површината, толку е потопло. Како опаѓа аголот, така се помалку и помалку зраци стигнуваат до површината и станува поладно. Тоа се случува во зима, кога Сонцето и на пладне се наоѓа ниско над хоризонтот. Значи, заради наклонетоста на оските, ваков еден циклус се повторува во текот на една година како на Земјата, така и на Марс, што пак споредбата со Земјата ја чини уште поинтересна.

Уште една сличност на Марс и Земјата се поларните капи. Марс на обата пола има перманенетни ледени капи. Но, за разлика од земјнините, поларните капи на Марс, освен од обичен, се составени и од поинаков вид мраз. Станува збор за т.н. сув мраз јаглерод диоксид во тврда агрегатна состојба. Северната поларна капа во најголем дел е составена од мраз од вода, а јужната капа во горните слоеви е составена од сув мраз. Каков вид мраз се крие под овој слој не е познато, бидејќи јужната капа во текот на летото никогаш сосема не испарува. Поларните капи можат лесно да се забележат дури и со послаб аматерски телескоп, а особено добро се видливи за време на опозициите на Марс.

Valles Marineris е најголемиот кањон во Сончевиот Систем. Долг е неколку илјади километри, широк 250 km, а длабок од 6 до 9 km. За разлика од него, најголемиот кањон на Земјата, Големиот Кањон во Колорадо, е долг неколку стотини километри, широк 29 km и длабок 1,6 km. Потеклото на овие два кањони е различно. Големиот Кањон е настанат од ерозивното дејство на водата, а Valles Marineris тектонски, со катаклизмичко пропаѓање на земјиштето, истовремено со настанувањето на висорамнината Тарзис.

Иако Марс моментално е вулкански неактивна планета, постоењето на неколку огромни вулкански релјефи недвосмислено упатува на негово бурно вулканско минато. Во таа смисла, Марс е сопственик на уште еден рекорд во Сончевиот Систем. Таму се наоѓа највисоката планина – вулкан, Олимпус Монс, висока над 21 km. Чисто за споредба, највисокиот планински врв на Земјата, Монт Еверест, е висок 8,8 km, а највисокиот вулкан Мауна Лоа 4,8 km.

Постојат две главни причини зошто вулканите на Марс можеле да постигнат толку големи висини. Првата е дека гравитацијата на Марс е 1/3 од Земјината, поради што вулканите не се соочуваат со поголема сила која би ги сплескувала. Втората е што на Марс не постојат тектонски плочи на површината кои би се движеле. Заради ова, секое ново еруптирање на вулканот се случува на исто место, за разлика од она на Земјата, каде во тек на долг временски период, местото каде вулканот ја пробива површината се поместува.

Во поскорото минато, уште еден релјефен облик на Марс ги има поттикнато научно-фантастичните автори, но и овој пат без вистинска причина. Тоа е т.н. Лице на Марс. Една од двете сонди „Викинг“ направила фотографија на една песочна дина, која благодарејќи на нејзиниот облик, лошата резолуција на камерата и уште повеќе, на поставеноста на сенките, многу потсетува на човечко лице. НАСА со подоцнежните мисии повторно го има фотографирано „Лицето“ и има добиено сосема очекуван одговор – ниту трага од човечкото лице кое го изградиле Марсовците.

mars-ljubopitnost

Веднаш по формирањето, пред 4 милијарди години, Марс многу повеќе наликувал на тогашната Земја отколку сега. Благодарение на многу честите вулкански ерупции и двете планети имале атмосфера богата со јаглерод диоксид. На површината на двете планети имало вода, а во атмосферата водена пареа. Но, што се случило со Марс, зошто тој ја загубил густата атмосфера и течната вода? Одговорот сеуште не е сосема познат, но се претпоставува дека заради слабата гравитација постепено започнувал да ја губи атмосферата, со што опаѓала температурата и притисокот. Ова довело до престанок на условите за постоење на вода. Но, на Марс можат да се најдат голем број докази, дека во минатото, на површината со сигурност постоел некаков течен флуид. Можат да се најдат бројни корита од пресушени реки, пресушени езерски басени и влијанија од ерозивното дејство на водата.

Благодарејќи на бројните мисии на Марс, составени се детални мапи за неговата површина. Од практични причини поголемите региони имаат добиено сопствени имиња. Така, со подобар телескоп видливи се: висорамнината Тарзис, на која се наоѓаат три големи вулкани, темната висорамнина Сиртис, региониот Арабиа, басенот Хелас итн.

Од висински аспект, површината на Марс е прилично разнообразна. Проблем во дефинирањето на „надморската висина“ е што на Марс нема мориња, па оттаму неможе да се дефинира нултото ниво. Затоа договорно е земена некоја средна вредност. Ако таа вредност се земе како референтна, највисоката точка на Марс е Олимпус Монс, висок 21,3 km, а најниската басенот Хелас со -8,2 km длабочина. Басенот Хелас настанал како последица од катаклизмички удар од метеорит пред 4 милијарди години. Метеоритот бил со големина од 150 km, а оставил кратер со големина од 2000 km во дијаметар.

Од висинската мапа на Марс може да се забележи и дека неговата северна хемисфера е многу пониска, порамна и без удари од метеорити, за разлика од јужната. Точната причина за ова не е позната, но се смета дека вулканската активност на северната хемисфера траела подолго и успеала со нови слоеви лава да ги прекрие бројните кратери кои особено често настанувале во раната историја на Сончевиот Систем. Кога подоцна Марс вулкански „згаснал“, приближно истовремено престанале и честите бомбардирања од метеорити, поради што на северната хемисфера има само неколку кратери.

Марс има два природни сателити, Фобос („страв“) и Деимос („ужас“), кои во споредба со нашата Месечина се буквално минијатурни. Тие се 12, односно 22 km во дијаметар, додека дијаметарот на Месечината е нешто подолг од 3000 km. Заради нивната неправилна форма и големината, се смета дека тие се астероиди кои Марс успеал гравитационо да ги зароби. Орбитата на Фобос е опаѓачка, односно од година во година тој е сé поблиску до Марс. За околу 10 милиони години, тој толку ќе се приближи до Марс што, или ќе падне на неговата површина, или под плимското дејство на Марс, ќе се распрсне во вид на прстен околу него.

Ретката атмосфера на Марс е составена воглавно од јаглерод диоксид (95,3%), азот (2,7%), аргон (1,6%) и траги од кислород (0,15%) и вода (0,03%). Просечниот атмосферски притисок е само околу 7 милибари (помалку од 1% од земјниниот) и истиот значително се менува со висината. Од 9 милибари во најдлабоките басени, до 1 милибар на врвот од Олимпус Монс. Сепак атмосферата е доволно густа, да може да се создадат многу јаки ветрови и огромни песочни бури, што понекогаш ја прекриваат целата планета со месеци. Марсовата атмосфера е толку густа, што може да создаде и ефект на стаклена градина, но ваквиот ефект ја зголемува површинската температура за само 5 степени, многу помалку од влијанието на стаклената градина кај Земјата, или Венера.

Кога би се наоѓале на површината на Марс, небото нема да изгледа онака како што сме навикнати тука на Земјата. Тоа нема да биде сино, туку со розевкасто-окер нијанси. Ова се должи токму на големата концентрација на прашина која ветерот успева ја подигне од површината. На Марс, особено во текот на летото, можат да настанат силни песочни бури кои може да достигнат и брзина од неколку стотини километри на час. Песочните бури настануваат ненадејно и можат да напреднат толку брзо, што за само неколку дена ја прекријваат целата планета.

Леталата „Viking“ извршиле експерименти со цел да утврдат дали постои живот на Марс. Иако резултатите биле донекаде двосмислени, повеќето научници сметаат дека тие не докажуваат постоење на живот на Марс. Па сепак, постои извесна контроверзност. Оптимистите го потенцираат фактот, дека се истражени само два мали примероци, кои не потекнуваат од регионите со најпогодни услови за живот.

Кон средината на 90-тите години од минатиот век, како меѓу научниците, така и во јавноста, на големо се зборуваше околу откритието на метеоритот на Антартик кој потекнува од Марс. Метеоритот не би бил ништо посебно интересен, доколку на него не беа откриени остатоци од микроскопски организми. Луѓето кои ги открија органските материи на метеоритот велат дека тие се создадени од прастари марсовски микроорганизми. Ова откритие само го реактивираше прашањето околу постоењето на живот на „црвената планета“. Заклучокот за потеклото на остатоците од микроскопските организми на метеоритот, по сите долгогодишни истражувања, е дека не може да се извлече сигурен заклучок. Засега не можеме да најдеме начин да дознаеме, дали остатоците од микроскопските организми настанале на Марс, или откако метеоритот пристигнал на Земјата и бил колонизиран од домородни бактерии. Но, прашањето за постоењето на живот на Марс сеуште опстојува и ќе опстојува сé додека не дојдеме до дефинитивен одговор, каков и да е тој. До тогаш, евергрин ќе биде анегдотата за астрономот која ја раскажува Карл Саган во својата книга „Космос“. Таму стои дека, новинар испратил телеграма до познат астроном, во која бара од него со 500 збора да одговори на прашањето „Дали има живот на Марс?“. Астрономот одговорил: „Не знам, не знам, не знам….“, така 250 пати.

Денес се знае дека на самата површина на Марс нема живот, бидејќи условите се премногу сурови, дури и за најиздржливите бактерии. Поради отсуството на озонска обвивка, до површината доаѓа силно ултравиолетово зрачење, многу штетно за живите организми. Понатаму, на површината на Марс нема вода, суштинска за животот каков што го познаваме. Уште повеќе, на површината има пероксиди, силно оксидирачки соединенија штетни за живото ткиво. Но затоа пак под површината, каде условите за живот на бактериите се многу поповолни, реално може да се очекува да ги пронајдеме „малите зелени марсовчиња“. Ова од причина што UV зрачењето веќе е апсорбирано од тенкиот горен слој на реголитот. Реголит е површинскиот слој од карпестата обвивка на било кое цврсто небесно тело. Под површината на Марс има и вода, а утврдено е и дека нема присуство на пероксиди.

Иако слаби, постојат големи магнетни полиња на различни региони на Марс. Тие веројатно се остатоци од некогашното глобално магнетно поле кое исчезнало. Тоа може да има значајно влијание на структурата на внатрешноста на Марс и на историјата на атмосферата, а со тоа и на можноста за постоење живот во минатото.

marspovrsina

Текст: Милена Крстева

micha

Проф. Изар

Изар е првиот професор во училиштето од почетокот на неговото постоење. Тој има смирен галс и добродушна појава. Но, неговите длабоки милостни очи откриваат и една тајна – ја откриваат неговата волшебна моќ.